Mae tai fforddiadwy yn parhau i fod yn flaenoriaeth

Mae mynediad at gartrefi fforddiadwy o ansawdd da yn gonglfaen iechyd a lles ac yn flaenoriaeth hirsefydlog. Yn y Senedd flaenorol, cyflawnodd Llywodraeth Cymru ei tharged cartrefi fforddiadwy. Mae'r targed presennol yn fwy heriol oherwydd sut mae'n cael ei ddiffinio. Y targed yw adeiladu 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel newydd i'w rhentu yn ystod tymor y Senedd 2021-2026.

Mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl methu â chyrraedd y targed

Roedd ein hadroddiad yn 2024 yn nodi bod 19,913 o gartrefi sy'n cyfrif tuag at y targed naill ai wedi'u cyflawni, neu ar y gweill i Lywodraeth Cymru eu cyflawni, erbyn mis Mawrth 2026. Fodd bynnag, fe wnaethom ddweud bod cyflawni'r nifer hwn yn annhebygol heb gyllid ychwanegol.

Mae Arddangosyn 1 yn dangos bod Llywodraeth Cymru bellach yn disgwyl darparu 18,652 o gartrefi yn ystod tymor y Senedd hon. Mae hyn 1,348 yn brin o 20,000. Mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl cyrraedd 20,000 erbyn mis Tachwedd 2026.

Arddangosyn 1: darparu cartrefi fforddiadwy cronnol yng Nghymru, 2021-22 i 2025-26 ac Ebrill 2026

Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, Cynnydd tuag at y targed o 20,000 o gartrefi fforddiadwy [Saesneg yn unig], Tachwedd 2025. Daw'r data arfaethedig o wybodaeth reoli Llywodraeth Cymru ar 17 Hydref 2025

Nodyn: Ers ein hadroddiad yn 2024, mae Llywodraeth Cymru wedi egluro, o ystyried bod y targed yn cwmpasu tymor y Senedd, y bydd yn ymestyn y cyfnod a gwmpesir gan y targed i gynnwys Ebrill 2026. Mae'r data hwn hefyd yn cynnwys cartrefi a gyflawnwyd ym mis Ebrill 2021, cyn y cyfnod targed, ond heb ei gyfrif mewn datganiadau data blaenorol.

Mae Llywodraeth Cymru a'r sector tai ehangach wedi gwneud cynnydd sylweddol ond mae llawer i'w wneud o hyd i gyflawni amcanestyniadau arfaethedig

Mae Arddangosyn 2 yn dangos cynnydd hirdymor yn nifer y cartrefi fforddiadwy a ddarperir, er nad yw'r set ddata hon yn adlewyrchu'r targed tai fforddiadwy yn llawn. Mae cyflawni ar ei uchaf ers i'r set ddata ddechrau yn 2007. Mae hyn yn gyrhaeddiad sylweddol i Lywodraeth Cymru a'r sector tai ehangach.

Arddangosyn 2: nifer y cartrefi fforddiadwy ychwanegol a gyflawnwyd rhwng 2007-08 a 2024-25, ac a ragwelir ar gyfer 2025-26

Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, Darpariaeth tai fforddiadwy ychwanegol yn ôl lleoliad, darparwr, cyllid a math o dai, Tachwedd 2025

Nodyn: Mae'r data hwn yn cynnwys rhai cartrefi na fydd yn cael eu cyfrif o fewn y targed, fel cartrefi rhannu ecwiti. Yn ogystal, nid yw'n cynnwys cartrefi a ariennir drwy'r Rhaglen Gyfalaf Llety Trosiannol sydd wedi'u cynnwys yn y targed. Sefydlodd Llywodraeth Cymru y Rhaglen Gyfalaf Llety Trosiannol i ddod â chartrefi gwag i ddefnydd, ailfodelu cartrefi presennol, ac, ers 2022-23, ar gyfer caffaeliadau.

Yn 2024-25, cyflwynwyd 3,900 o gartrefi sy'n cyfrif yn erbyn y targed. O'i gymharu â 2023-24, roedd hyn i fyny 10%.

Ond er mwyn cyflawni amcanestyniad Llywodraeth Cymru, roedd angen darparu 4,936 o gartrefi yn 2025-26 (a 317 arall ym mis Ebrill 2026). Ar y sail hon, byddai'r cyflawni yn 2025-26 27% yn uwch nag yn 2024-25.

Mae Arddangosyn 3 yn dangos bod Llywodraeth Cymru wedi darparu 977 o gartrefi yn ystod chwe mis cyntaf 2025-26. Yn ystod y chwe mis diwethaf ac ym mis Ebrill 2026, bydd angen iddo ddarparu 4,276 o gartrefi i gyflawni'r amcanestyniad o 18,652. Bydd hyn yn heriol, ond mae Llywodraeth Cymru yn dweud ei bod yn hyderus yn ei amcanestyniad sy'n seiliedig ar wybodaeth a ddarperir gan y sector tai.

Arddangosyn 3: cartrefi fforddiadwy a gyflawnwyd a’r amcanestyniadau fesul mis, o Ebrill 2025 i Ebrill 2026

Ffynonellau: Llywodraeth Cymru, Cynnydd tuag at y targed o 20,000 o dai fforddiadwy [Saesneg yn unig], Tachwedd 2025. Daw'r data amcanestynedig o wybodaeth reoli Llywodraeth Cymru ar 17 Hydref 2025.

Gyda Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio cymaint ar ddarparu cartrefi erbyn diwedd tymor y Senedd, mae perygl y bydd y cyflenwi wedyn yn gostwng. Mae Arddangosyn 2 yn dangos bod hyn wedi digwydd o'r blaen.

Rhwng blwyddyn olaf y targed blaenorol a blwyddyn gyntaf y targed presennol, gostyngodd y cyflenwad o gartrefi fforddiadwy a gofnodwyd gan y set ddata honno 26%. Mae gwybodaeth reoli Llywodraeth Cymru yn dangos bod tuedd debyg yn debygol o ddigwydd yn dilyn cyfnod y targed presennol. Ond nid yw ei rhagolygon eto yn adlewyrchu effaith lawn cyllid a gyhoeddwyd yn ddiweddar ar gyfer y Rhaglen Gyfalaf Llety Trosiannol yn 2026-27.

Er gwaethaf gwell adroddiadau, nid yw nifer y cartrefi sy'n bodloni diffiniad y targed llawn, a'r cynnydd net cyffredinol, yn gwbl glir

Nod amlwg y targed yw ysgogi adeiladu cartrefi newydd, o safon uchel, gydag allyriadau carbon isel, fel bod mwy o gartrefi ar gael ar lefelau rhent cymdeithasol. Ond canfu ein hadroddiad yn 2024 fod y ffigurau cyflawni yn cynnwys rhai cartrefi nad oeddent yn cyd-fynd â'r diffiniad a awgrymwyd gan y targed.

Fe wnaethom argymell bod Llywodraeth Cymru yn fwy tryloyw drwy adrodd faint o'r cartrefi y mae'n eu cyfrif tuag at y targed sydd wedi'u hadeiladu o’r newydd a charbon isel. Ers hynny mae Llywodraeth Cymru wedi gwella tryloywder trwy ei datganiad ystadegol [Saesneg yn unig] oherwydd:

• mae ei wybodaeth yn gliriach am faint o gartrefi sy'n cael eu cyfrif o dan y targed sydd ar gyfer rhent cymdeithasol, rhent canolradd, neu ranberchnogaeth;
• mae'n darparu dadansoddiad o faint o gartrefi sy'n cael eu hadeiladu o’r newydd;
• mae wedi cyhoeddi gwybodaeth reoli gyda gwell data diweddaraf ar gyflawniad a'r llif prosiectau; ac
• mae wedi gwella ansawdd data mewn perthynas â chyfrif 'gwagleoedd' dwywaith, lle mae cartrefi yn cael eu cyflawni, yn mynd yn wag, ac yna'n dod ar gael eto.

Serch hynny, nid yw gwir nifer y cartrefi a gyflawnwyd sy'n bodloni diffiniad y targed llawn - cartrefi cymdeithasol carbon isel newydd – yn gwbl glir o hyd o’r data sydd wedi’i gyhoeddi.

Hefyd, er bod y targed yn ysgogi mwy o gyflawni, nid yw'n ystyried nifer net y cartrefi sydd ar gael. Mae llawer o gartrefi cymdeithasol yn anochel yn cael eu colli trwy gael eu dymchwel, eu gwerthu neu eu gwaredu. Yn ein barn ni, er mwyn i unrhyw fesurau neu dargedau yn y dyfodol fod yn fwy ystyrlon, mae angen iddynt ystyried y cynnydd net yn y stoc dai.

Bydd Llywodraeth Cymru wedi gwario dros £2 biliwn ar ddarparu cartrefi fforddiadwy rhwng 2021-22 a 2025-26

Mae'r rhan fwyaf o gyllid Llywodraeth Cymru sy'n cyfrannu at ddarparu cartrefi fforddiadwy ar gyfer gwariant cyfalaf drwy'r Grant Tai Cymdeithasol (SHG) a'r Rhaglen Gyfalaf Llety Trosiannol (TACP). Amcangyfrifodd ein hadroddiad yn 2024 fod angen i Lywodraeth Cymru fuddsoddi £580 miliwn i £740 miliwn ychwanegol mewn cyllid cyfalaf i ddarparu pob un o'r 19,913 o gartrefi a oedd ar y gweill ar y pryd.

Ers ein hadroddiad, mae'r gyllideb ar gyfer SHG a TACP wedi cynyddu. Mae amcanestyniadau Llywodraeth Cymru yn awgrymu ei bod yn debygol o fod wedi gwario tua £1.9 biliwn drwy'r cynlluniau hyn yn unig rhwng 2021-22 a 2025-26. Mae gwariant ehangach ar gynlluniau sy'n cefnogi cyflawni'r targed yn mynd â'r ffigur hwn y tu hwnt i £2 biliwn.  

Er bod gwariant wedi cynyddu, mae'r gost o adeiladu pob cartref newydd wedi parhau i godi'n sydyn. Yn 2021-22, cyfraniad cyfartalog SHG Llywodraeth Cymru oedd £93,000 fesul cartref. Erbyn 2024-25, roedd hyn wedi codi i £187,731 fesul cartref.

Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio gyda phartneriaid i chwalu rhwystrau i gyflawni

Yn fuan ar ôl ein hadroddiad ar gyfer 2024, sefydlodd Llywodraeth Cymru Dasglu Tasglu Tai Fforddiadwy a adroddodd ym mis Mai 2025. Mae grŵp gweithredu bellach yn dod â gwahanol gyrff sy'n ymwneud â bwrw ymlaen ag argymhellion y tasglu. Mae'r grŵp hwn hefyd yn ystyried camau gweithredu sy'n deillio o'n hargymhellion ein hunain ac o adroddiad pwyllgor y Senedd ar Y Cyflenwad o Dai Cymdeithasol ym mis Tachwedd 2024. Mae'n rhy gynnar i asesu cynnydd yn llawn.

Fodd bynnag, un maes o gynnydd amlwg yw datblygu'r system gynllunio lle, er enghraifft, mae Llywodraeth Cymru wedi:

• darparu cyllid ychwanegol i Awdurdodau Cynllunio Lleol i recriwtio mwy o gynllunwyr;
• cymryd camau sydd â’r nod o wella cydweithredu ar draws y rhanbarthau a deall cyfyngiadau adnoddau lleol yn well; a
• rhoi caniatâd i Awdurdodau Cynllunio Lleol gynyddu eu ffioedd, gyda disgwyliad y bydd ffioedd uwch yn arwain at well gwasanaethau cynllunio i ddefnyddwyr.

Mae ein hadroddiad blaenorol yn tynnu sylw at y ffaith bod materion sy'n ymwneud â llygredd ffosffad mewn afonydd yn arwain at rywfaint o oedi wrth gyflawni cartrefi. Mae'r camau a gymerwyd ers ein hadroddiad yn golygu y gall cynlluniau tai yr effeithir arnynt gan y mater hwn nawr fynd yn eu blaen lle mae mesurau lliniaru priodol ar waith.

Mae Llywodraeth Cymru wedi dysgu gwersi ehangach o'r mater ffosffadau. Mae wedi bod yn fwy parod ar gyfer cyhoeddi asesiadau cyflwr ar gyfer Safleoedd Cadwraeth Arbennig morol ac mae wedi gweithredu'n gynharach i ddarparu cyllid ychwanegol a dod â rhanddeiliaid at ei gilydd i ymateb i'r effeithiau ar ddatblygu tai.

Bydd y llywodraeth newydd yn wynebu ystod o faterion i'w hystyried

Rhaid aros i weld a fydd targed cartrefi fforddiadwy ar ôl etholiad y Senedd ym mis Mai 2026. Beth bynnag, bydd y llywodraeth newydd yn wynebu heriau ar dai fforddiadwy. Er enghraifft:

• Ar hyn o bryd mae Llywodraeth Cymru yn pryderu am sicrhau bod y sgiliau a'r gweithlu cywir ar gael i adeiladu cartrefi. Yn ddiweddar, cynhaliodd ford gron gyda rhanddeiliaid allweddol i ystyried atebion. Ond ni fydd y mater hwn yn cael ei ddatrys yn gyflym.
• Er gwaethaf y cynnydd wrth ddatgloi cynlluniau tai yr effeithir arnynt gan lygredd ffosffadau, mae rheoli maetholion parhaus mewn afonydd ac asesiadau cyflwr ar gyfer Safleoedd Cadwraeth Arbennig morol yn parhau i fod yn fater allweddol.
• Bydd angen i Lywodraeth Cymru ystyried sut y bydd yn darparu sicrwydd cyllido tymor hwy i'r sector tai, er mwyn sicrhau llif prosiectau cynaliadwy.
• Bydd angen iddi hefyd ystyried sut y bydd yn ymateb i’r amcangyfrifon o’r angen am dai [Saesneg yn unig] diweddar.

Er nad ydym yn cynllunio unrhyw adroddiadau ehangach y tu hwnt i'r erthygl hon ar hyn o bryd, byddwn yn cadw briff gwylio ar y maes polisi hwn. Yn bwysig, byddwn yn parhau i olrhain camau gweithredu Llywodraeth Cymru wrth iddi barhau i ymateb i'n hargymhellion blaenorol.