Heddiw mae Archwilydd Cyffredinol Cymru wedi cyhoeddi adroddiadau er budd y cyhoedd sy'n amlygu diffygion o ran llywodraethu, rheoli ariannol a rheolaeth fewnol mewn dau gyngor cymuned – Bodorgan, a Llangristiolus a Cherrigceinwen.

Nodwyd materion tebyg yn y ddau gyngor. Yn nodweddiadol, y rhain oedd:

• Methu cynnal rheolaethau mewnol digonol i ddiogelu asedau ac arian
• Effeithiolrwydd archwilio mewnol wedi'i leihau gan amharodrwydd i roi gwybod yn uniongyrchol i'r Cyngor am bryderon ynghylch llywodraethu gwael
• Trefniadau llywodraethu sy'n anghyson â'r datgeliadau cadarnhaol a wnaed yn y Ffurflen Flynyddol
• Methu cyflwyno cyfrifon blynyddol i'w harchwilio yn unol â'r amserlen statudol
• Tystiolaeth annigonol i gadarnhau a oes trefniadau priodol wedi'u gwneud ar gyfer arfer hawliau etholwyr

Er gwaethaf galwadau clir gan yr Archwilydd Cyffredinol, mae'r safon bresennol o reoli ariannol a llywodraethu yn parhau'n siomedig mewn gormod o Gynghorau Tref a Chymuned. Yn 2018 yn unig bu'n angenrheidiol cyhoeddi adroddiadau er budd y cyhoedd i 8 cyngor cymuned arall.

Yn gynharach y mis hwn, galwodd yr Archwilydd Cyffredinol am weithredu brys yn Rheoli Ariannol a Llywodraethu – Cynghorau Cymuned a Thref 2017-18. Daeth yr adroddiad hwn i'r casgliad bod nifer sylweddol o gynghorau'n methu cydymffurfio â'u cyfrifoldebau statudol ar gyfer paratoi eu cyfrifon, diffyg sy'n cael ei amlygu yn adroddiadau heddiw a gyhoeddwyd i Fodorgan ac i Langristiolus a Cherrigceinwen. Yn hanfodol, mae'r ddau gyngor yn derbyn y gellid bod wedi gwneud mwy i sicrhau bod rhwymedigaethau cyfreithiol yn cael eu bodloni ar gyfer paratoi a chymeradwyo'r cyfrifon yn brydlon.

Ac yntau'n siarad am adroddiadau er budd y cyhoedd heddiw, meddai'r Archwilydd Cyffredinol, Adrian Crompton:

“Gyda mwy o incwm a mwy o gyfrifoldeb, mae'n hanfodol bod cynghorau tref a chymuned yn mynd i'r afael â rheoli ariannol, yn awr yn fwy nag erioed.

“Mae'n galonogol i mi bod y ddau Gyngor wedi rhoi newidiadau ar waith ers hynny er mwyn mynd i'r afael â'r gwendidau a nodwyd yn fy adroddiadau. Rwy'n galw ar bob cyngor Tref a Chymuned yng Nghymru i wrando ar y gwersi pwysig yn yr adroddiadau hyn, ac adroddiadau eraill a luniwyd gennyf, a dysgu ohonynt fel bod cymunedau yng Nghymru yn cael y gwasanaethau a'r sicrwydd y maent yn eu haeddu.” 

Diwedd

Nodiadau i Olygyddion:

• Mae'r Archwilydd Cyffredinol wedi cyhoeddi adroddiad er budd y cyhoedd o dan Adran 22 o Ddeddf Archwilio Cyhoeddus (Cymru) 2004.
• Mae'n ofynnol i'r Archwilydd Cyffredinol ystyried a ddylid cyhoeddi adroddiad er budd y cyhoedd ar unrhyw fater sylweddol sy'n dod at ei sylw yn ystod archwiliad, ac i ddwyn hynny at sylw'r corff a archwilir a'r cyhoedd.
• Mae'n rhoi cyfle i'r Cyngor esbonio'r camau pwysig a gymerwyd ganddo i wella trefniadau a sicrhau bod y risg o fethiannau o'r fath yn ailadrodd yn cael ei lleihau gymaint â phosibl.
• Ar ôl i adroddiad er budd y cyhoedd gael ei gyhoeddi, mae'n ofynnol i'r Cyngor ystyried yr adroddiad mewn un o gyfarfodydd llawn y Cyngor o fewn mis i'r dyddiad cyhoeddi. Yn y cyfarfod, rhaid i'r Cyngor benderfynu a yw'r adroddiad yn ei gwneud yn ofynnol iddo gymryd unrhyw gamau gweithredu; a yw am dderbyn yr argymhellion yn yr adroddiad; a pha gamau (os o gwbl) i'w cymryd mewn ymateb i'r adroddiad a'r argymhellion.