Mae ein hadroddiad yn ystyried a oes gan Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC) ddull effeithiol o ddynodi Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) wrth iddo weithio i ddiogelu natur ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Mae Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn cael eu cydnabod am eu nodweddion bywyd gwyllt a naturiol pwysig. Fe’u gwarchodir o dan adran 28 Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981. Dywed CNC fod 1,083 o Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru ar hyn o bryd. CNC sy’n gyfrifol am ddynodi safleoedd yn Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, ac am y rheolaeth reoleiddiol arnynt.

Mae Cynllun Corfforaethol CNC yn ymrwymo i ehangu’r gyfres o Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig a’u cysylltu’n well i ategu’r targed ‘30 erbyn 30’ rhyngwladol, y mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo iddo. Mae'r targed yn amcanu at ddiogelu a rheoli o leiaf 30% o dir, dŵr croyw a môr yn effeithiol er budd natur erbyn 2030. Mae 12% o arwynebedd Cymru wedi’i ddiogelu, sydd ymhell o’r targed i ddiogelu 30%. Er y gallai mesurau diogelu eraill fod â rôl, mae Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn fodd pwysig i gyrraedd y targed hwnnw.

Canfuom nad yw CNC wedi bod yn dynodi llawer o Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, er ei fod yn gwybod am lawer o leoedd a allai fod yn gymwys i gael eu diogelu trwy eu dynodi’n Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Ers ei sefydlu yn 2013, dim ond 31 Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig y mae CNC wedi’u dynodi.

Cyfyngedig fu’r cynnydd gan CNC i ddatblygu ei ddull strategol o ymdrin â Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Mae cyfyngiadau ar gapasiti staff, bylchau mewn data allweddol, a systemau digidol tameidiog wedi cyfyngu ar y cynnydd. Mae systemau digidol CNC wedi dyddio ac nid ydynt o gymorth i rannu data’n effeithiol. Ceir bylchau mawr hefyd yn sylfaen wybodaeth CNC, yn enwedig lle mae cyflwr nodweddion ar Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn y cwestiwn.

Mae ein hadroddiad yn egluro bod CNC fel sefydliad dan bwysau ac yn wynebu ansicrwydd parhaus. Dechreuodd 2024-25 â diffyg o oddeutu £9 miliwn yn ei gyllideb staff, yr oedd yn rhagweld y byddai’n tyfu i £17 miliwn erbyn 2026-27 pe na bai’n gweithredu i leihau costau. I arbed costau, cafodd CNC wared ar 8% o swyddi staff o’i gyfanswm swyddi staff ar y cyfan ym mis Ebrill 2025 fel rhan o’i broses ailstrwythuro ‘achos dros newid’.

Cynyddodd cyllideb CNC tuag at ddiwedd 2024-25, gyda pheth cyllid ar gyfer gweithgarwch Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Fodd bynnag, nid yw CNC wedi nodi’n glir eto sut y bydd yn gwireddu ei uchelgais ar gyfer Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig na’r adnoddau a fydd yn ofynnol.

Mae angen i CNC weithredu i daro cydbwysedd rhwng pwysau byrdymor a deilliannau tymor hwy y mae’n amcanu at eu cyflawni ar Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Bydd angen iddo wneud hyn gan ystyried ei flaenoriaethau ehangach o ran bioamrywiaeth a sut y gall gynyddu ei effaith i’r eithaf. Rydym wedi gwneud wyth argymhelliad ynghylch camau y dylai CNC eu cymryd i wella ei ddull o ymdrin â Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig sy’n seiliedig ar y themâu canlynol:

• datblygu’r dull o ymdrin â Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig;
• integreiddio systemau digidol; a
• gwella goruchwyliaeth.