Yr hyn yr edrychom arno

Fe wnaethom edrych ar sut mae Llywodraeth Cymru yn ariannu’r 22 o brif gynghorau yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys y setliad llywodraeth leol blynyddol a grantiau cyfyngedig. Mae’r setliad yn nodi faint o gyllid y bydd cynghorau yn ei dderbyn gan Lywodraeth Cymru heb gyfyngiadau ar y ffordd o’i ddefnyddio. Fe wnaethom archwilio sut a phryd mae’r setliad a’r cyllid grant yn cael ei ddyrannu a chywirdeb a phrydlondeb y data a ddefnyddir i lywio’r setliad. 

Fe wnaethom hefyd edrych ar ba mor dda y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi cynghorau gyda’u cynllunio ariannol, gan gynnwys pe baent yn profi anawsterau ariannol sylweddol, a sut mae’n amcangyfrif costau cyfrifoldebau newydd a roddir ar gynghorau. 

Fe wnaethom ddefnyddio ein canfyddiadau i wneud argymhellion i wella’r gwerth am arian a gynhyrchir o gyllid a ddyfarnwyd i gynghorau.

Yr adroddiad hwn yw’r diweddaraf mewn cyfres o adroddiadau ar gyllid y cyngor. Yn 2024, fe wnaethom adrodd ar gynaliadwyedd ariannol pob cyngor ac mewn crynodeb cenedlaethol. Yn gynharach yn 2026, fe wnaethom hefyd adrodd ar gynllunio cyfalaf gan gynghorau.

Pam mae hyn yn bwysig

Ar hyn o bryd mae cynghorau yn wynebu heriau ariannol sylweddol. Yn erbyn y cefndir hwn, rhaid iddynt ddarparu’r gwasanaethau y mae eu cymunedau yn dibynnu arnynt a chynllunio ar gyfer eu hanghenion yn y dyfodol. Mae cydbwyso galw tymor byr a thymor hir am wasanaethau yn anodd i gynghorau ei wneud. Mae hyn yn cynyddu pwysigrwydd cynllunio ariannol i’w helpu i ateb y galw a darparu gwerth am arian cyhoeddus. 

Y cyllid y mae cynghorau yn ei gael gan Lywodraeth Cymru yw’r brif ffordd maen nhw’n talu am eu gwasanaethau. Gall y modd y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau ei fod ar gael i gynghorau gael effaith sylweddol ar allu cynghorau i gyflawni gwerth am arian.

Yr hyn a ganfuom

Nid yw’r ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn dyrannu cyllid i gynghorau bob amser yn eu helpu i gael gwerth am arian ohono, yn enwedig dros y tymor hwy. 

Wrth gasglu, canfuom:

• nad yw Llywodraeth Cymru wedi adolygu’n llawn sut mae’n dyrannu ei chyllid i sicrhau ei fod yn effeithiol ac yn seiliedig ar wybodaeth amserol; 
• nad yw dull Llywodraeth Cymru o amcangyfrif costau gweithredu deddfau newydd yn helpu cynghorau i gynllunio eu cyllidebau; a
• nad yw Llywodraeth Cymru wedi nodi sut y gall helpu cynghorau gyda’u cynllunio ariannol pe baent yn wynebu adroddiad adran 114. 

Yr hyn rydym yn ei argymell 

Yn yr adroddiad hwn, rydym yn gwneud pum argymhelliad i Lywodraeth Cymru i wella’r ffordd y mae’n dyrannu cyllid i gynghorau, sef:

• gwella sut mae’n dyrannu cyllid i gynghorau;
• rhoi mwy o rybudd am lefelau cyllid yn y dyfodol;
• bod yn gliriach ar gostau cyfrifoldebau newydd a roddir ar gynghorau; a 
• bod yn gliriach ar y cymorth ariannol sydd ar gael i gynghorau pe baent yn wynebu adroddiad adran 114.